Betaalbaar energieneutraal: DNA met AZEB op de Renovatiebeurs

  • 20 mei 2019

Op de Renovatiebeurs 2019 heeft DNA in de bouw de kersvers ontwikkelde AZEB-methologie gepresenteerd. Energieneutraal bouwen en renoveren kent hogere initiële kosten en een grotere complexiteit en risico op ontwerp- en uitvoeringsfouten dan traditioneel bouwen. De AZEB-methodologie is het antwoord, dit 27 stappenplan is een roadmap voor alle bij de bouw betrokken stakeholders om hoogwaardige betaalbare energieneutrale gebouwen te ontwikkelen. Vier DNA AZEB-teamleden verzorgden de presentatie.

De hogere initiële kosten, complexiteit en risico’s werden door de circa 65 aanwezigen in de zaal ook als belemmeringen benoemd voor energieneutrale projecten. Als antwoord hierop presenteerde EU-projectleider Joyce van den Hoek Oostende in een vogelvlucht de AZEB-methodologie waarmee je wél kunt komen tot een betaalbaar energieneutraal project. Dit 27 stappenplan is een roadmap voor alle bij de bouw betrokken stakeholders.

azeb

Meer en overtuigend communiceren

Hoe kom je in een bouwopgave tot de hoogste kwaliteit tegen de minste kosten voor de klant? Essentieel is een goede informatiestroom. Niet alleen de ontwerpende en uitvoerende bouwpartijen maar juist de klant zelf speelt een cruciale rol in het geheel. Saskia de Jong gaf sprekende voorbeelden voor duidelijker en overtuigende marketing en communicatie met de klant. Het AZEB-proces begint met een andere manier van opdrachtgeven.

Geldstroom op gang brengen

Ook financiering is een bottleneck. Clarence Rose benadrukte dat het meer een kwestie van organiseren en afspraken is. Het geld is er, als we het willen, en de kosten voor energietransitie in de bouw zijn in 23 jaar terugverdiend. Wat ons let zijn politiek-bureaucratische hordes. Het Assener Servicekostenmodel in een sprekend voorbeeld van hoe een gemeente, bank, aannemer en opdrachtgever (VvE) met de nodige adviseurs de geldstroom op gang kunnen brengen die nodig is voor de energetische renovatie. Dit financieringsmodel is inmiddels gekopieerd door andere Nederlandse gemeentes en maakt in potentie een hoogwaardig energetische renovatie mogelijk voor (bijna) alle VvE-appartementen in Nederland – met behoud van dezelfde woonlasten.

Lange termijn schaal voor betaalbaarheid

In dergelijke oplossingen is de lange termijn-scope de juiste schaal voor betaalbaarheid, zo vertelde Harrie Beernink. Hij laat een TCO-model zien (Total Cost of Ownership), ontwikkeld binnen AZEB, voor de analyse van zowel kosten, maar ook materiële en andere aspecten van waarde zoals comfort en sociale componenten. Uiteindelijk gaat duurzaamheid pas op als wij graag in dit gebouw willen zijn omdat het er behaaglijk is en mensen zich op hun gemak voelen. Maar ook omdat het weinig onderhoud vergt en andere problematiek geeft. Energiereductie is een van de vele aspecten die binnen de 27 stappen mee wegen.

azeb

Een deel van het NL AZEB-team op de Renovatiebeurs, v.l.n.r. Saskia de Jong, Harrie Beernink, Joyce van den Hoek Ostende en Clarence Rose.

2020 AZEB jaar voor kennisoverdracht

Het laatste jaar van AZEB focust op het uitrollen van de methodologie in lesmateriaal – onder meer via e-learning – en tal van andere kennisoverdracht. De methodologie is (in het Engels) te downloaden op: https://azeb.eu/methodology/

Summerschool 2019 in Nederland

Op 27 augustus start KERN met een 4-daagse Summer School waarin bouwexperts en opdrachtgevers zich deze methodologie eigen kunnen maken.


DNA-expertavond het dak als energiebron

  • 19 mei 2019

Zonne-energie kan op verschillende manieren worden ingezet. De DNA-expertavond van 9 mei stond in het teken van oplossingen met thermische energie: het dak als energiebron. Een zeer boeiende avond met veel informatie en leerstof. De ontwikkeling van de systemen zijn in volle gang, maar nu al toepasbaar. Installatietechnieken die elkaar versterken en aanvullen. Drie sprekers van veel toegepaste zonne-energysystemen vertelden over hun concept. Zowel de werking als toepassing van hun systemen zijn uitgebreid besproken. 

SolarFreezer – comfort zonder aardgas

Jacques Mathijsen van SolarFreezer vertelde over de techniek dat collectoren warmte aan de zon en de buitenlucht onttrekken. De thermische energie gaat naar een warmtepomp. Produceren de collectoren te veel thermische energie, dan wordt deze opgeslagen in een buffer in de kruipruimte en is te gebruiken in de koude periodes.

In de presentatie van Jacques vind je meer informatie.

zonne-energie

VolThera Plug & Play

Daarna was het woord aan Peter de Bree van Alius Energy om over hun Volthera PVT-systeem te vertellen. Volthera panelen zijn hybride panelen die zowel elektriciteit als warmte opwekken. De panelen worden als bron voor een warmtepomp gebruikt. Een zonnepaneel is aan de achterzijde voorzien van een collector waarmee tegelijkertijd elektriciteit en warmte geproduceerd kan worden.

Voor meer info kun je Peter’s presentatie downloaden.

zonne-energie

Viridi Production

Tot slot kreeg Johan Visser van Viridi Production het podium. Dit bedrijf is sinds 2015 bezig met de ontwikkeling van een eigen gepatenteerde PVT collector. In deze zoektocht naar de ideale oplossing is de afgelopen jaren veel kennis en ervaring opgebouwd,  zo vertelde hij. Over PVT wordt soms lacherig gedaan, en wanneer wij Saxion moeten geloven (en onze door TNO verzamelde data) is het de oplossing voor de toekomst. Wat kun je nu met PVT? En hoe werkt PVT over het jaar heen? Daarover vertelde Johan meer in detail om de deelnemers te overtuigen dat PVT de toekomst heeft!

Er waren 25 mensen aanwezig op de expertavond van DNA, het dak als energiebron leeft. Na de presentaties hebben de deelnemers in drieën groepen vragen opgesteld die daarna aan de sprekers zijn voorgelegd.

>> Actuele en voorbije expertmeetings van DNA


Driedelige kennisreeks passiefhuis voor installateurs

  • 13 mei 2019

In 2019 kunnen installateurs kennismaken met passiefhuis-onderwerpen tijdens een laagdrempelige kennisreeks van DNA in de bouw. Docenten van Kennisinstituut KERN geven enkele expertavonden over installaties in energieneutrale gebouwen. 

Noteer deze data alvast in je agenda:
1. 28 maart – Installaties en luchtdicht bouwen – met Henk Wegkamp
2.6 juni – Meer met minder: Balansventilatie met doorstroom
3. 3 oktober – Zomercomfort in een superzuinig gebouw – met Carl-peter Goossen

Expertavond 6 juni – Meer met minder: balansventilatie met doorstroom

Op 6 juni verzorgden de KERN-docenten Clarence Rose en Nicolaas van Everdingen een expertmeeting met een hot item voor installateurs en diegenen die met ventilatie in energieneutrale gebouwen te maken hebben. Hierbij komen de do’s en dont’s aan bod voor een goed werkende balansventilatie. Meer met minder in de ventilatietechniek begint met een luchtdichte gebouwschil en efficiënt gebruik van de ventilatieluchtstroom. Hoe ontwerp je een goed afgestemde balansventilatie? Maak kennis met het principe overstroomventilatie en laat je verrassen door eenvoud en synergie bij energieneutrale gebouwen.

Balansventilatie is het hart in een goed werkend BENG-gebouw. Maar juist balansventilatie is helaas nog steeds vaak een grote onbegrepen factor en afbreukrisico. Oorzaken zijn meestal onvoldoende afgestemde ventilatieontwerpen gebaseerd op half begrepen normen en door fabrikanten opgestelde richtlijnen. Ook houden installatieontwerpers vaak geen rekening met het gebouw en beoogd gebruik. Gevolgen zijn onnodig hoge installatiekosten, hoge energierekeningen, matige luchtkwaliteit, geluid en discomfort. De gebruikers zijn de dupe.

Klein gezin én groot verjaardagsfeest van voldoende lucht voorzien

Een van de bottlenecks is dat installateurs de wetmatigheden van energieneutrale gebouwen niet voldoende kennen en op waarde schatten voor het installatieontwerp. Zo behelst een luchtdichte gebouwschil direct een groot voordeel voor balansventilatie: De luchtstroom komt daar waar je hem hebben wilt, en wel – als het goed is – ongestoord en dus volwaardig.

De werking van balansventilatie is trouwens ook voor bouwkundigen relevante kost. Immers moeten juist bouwkundige voorzieningen de overstroom mogelijk maken. Hoe dimensioneer je overstroomvoorzieningen en waar moet je rekening houden qua geluid en brandwerendheidseisen? De meeste aannemers hebben hier nog nooit bij stilgestaan.

Hier lees je het verslag van de expertmeeting op 6 juni.

kennisreeks passiefhuis

1e avond: Installaties en luchtdicht bouwen op 28 maart

Meestal hebben gebouwinstallaties minimaal één verbinding met buiten. De doorvoeren vormen potentiële luchtlekken en spelen daarmee een belangrijke rol bij de kwaliteit van de gebouwschil. Als installateur ben jij verantwoordelijk voor het functioneren van jouw installaties. Maar je draagt ook mede de verantwoordelijkheid voor de gehele gebouwprestatie, in integrale projecten zelfs bindend.

Wist je dat een luchtdichte constructie ook echt voordelen heeft voor de werking van bijvoorbeeld de ventilatie-installatie? Wist je dat er heel eenvoudige technieken en werkwijzen bestaan voor luchtdicht installeren? Weet je dat je veel gedoe bespaard blijft als je luchtdichte doorvoeren al heel vroeg afstemt met de bouwkundige aannemer? Deze avond vond plaats op 28 maart en is verzorgd door Henk Wegkamp, één van de ervaren docenten van Kennisinstituut KERN.

Praktische informatie kennisreeks passiefhuis

De bijeenkomsten worden gehouden in Ede, Horaplantsoen 20. Tijd: van 19.00 tot ca 21.30 uur. DNA-leden nemen gratis deel, andere geïnteresseerden: 19,50 euro ex kosten en btw.

Over Kennisinstituut KERN

Kennisinstituut Energetische Renovatie en Nieuwbouw(KERN) zet zich in voor een succesvolle energietransitie in de bouw met integrale kwaliteit als sleutel. Kwaliteit begint met inzicht en kennis. KERN ontsluit de wetenschap op het vlak van bouwfysica, bouwstoffen en energiesystemen voor de bouwpraktijk. Naast het verzamelen van kennis biedt KERN actieve ondersteuning bij de veranderingen in de markt. Ontwikkelde kennis biedt KERN laagdrempelig aan in cursussen. KERN werkt nauw samen met DNA.

 


MKB’ers grensstreek Winterswijk met Duitse buren in duurzaam kantoor

  • 12 mei 2019

Een van de voorbeeldstudies van AZEB is de ontwikkeling van een duurzaam zakencentrum letterlijk op de grens van Nederland en Duitsland. Het wordt de plek voor Nederlandse mkb’ers en Duitse ondernemers. De helft van het servicecentrum Gaxel komt aan de ene kant en de andere helft aan de andere kant van de grens. In dit ambitieuze project werken de Duitse gemeente Vreden en de gemeente Winterswijk intensief samen om een duurzaam gebouw te realiseren. Het moet grensoverschrijdende zakelijke activiteiten stimuleren en faciliteren. Het Nederlandse AZEB-team is al vroeg betrokken bij de initiatieffase van het project en organiseert 2 workshops. Deel 2 van een serie van 2.

In het eerste artikel over de samenwerking tussen de 2 gemeenten en het EU-project AZEB (Affordable Zero Energy Buildings) staat de eerste workshop eind december 2018 centraal. Die ging om het perspectief van de gebruiker. Een gevarieerde groep deelnemers stelde een eerste lijst van eisen en wensen van de gebruiker samen. Ook werd het antwoord gezocht op de vraag wanneer het project een succes voor de gebruiker is.

Eerste lijst met gebruikersvereisten gemaakt

Uitkomsten uit de workshop zijn bijvoorbeeld:

  • Wie kantoorruimte in servicecentrum Gaxel huurt moet voor een groot deel grensoverschrijdende activiteiten hebben
  • Het ontwerp van het gebouw en de bijbehorende infrastructuur moeten passen in het omringende landschap
  • Het ontwerp van het gebouw en zijn ruimtes zowel binnen als buiten moeten spontane bijeenkomsten stimuleren
  • De andere uitkomsten lees je hier

Luchtfoto van de plek waar het servicecentrum Gaxel is gepland.

Deze en nog veel meer wensen en eisen zijn ingevoerd in de eerste lijst met gebruikersvereisten. Net zo belangrijk als dit ‘technische’ resultaat, was het feit dat gemeentelijke projectmanagers en experts nu een kans hadden om in contact te komen met de werkelijke doelgroepen van het gebouw. En zo beter begrijpen welke belangen zij kunnen of zelfs moeten behartigen.

’Set balanced requirements’

Door stap 2 van de AZEB-methode ‘Set balanced requirements’ als uitgangspunt voor het project te nemen, hou je bij beslissingen aan het begin of aan het eind van het project rekening met de impact er van op alle relevante aspecten, niet alleen kosten of energieprestaties.

We maken gebouwen voor de gebruikers, om echte gebruikerstevredenheid te creëren. Dus moeten alle soorten indicatoren worden meegenomen, variërend van indicatoren voor praktisch gebruik van het gebouw, tot die voor energieverbruik, voor comfort en gezondheid, voor milieu impact et cetera. Alleen door deze indicatoren expliciet te maken met alle relevante belanghebbenden, kunnen we controle krijgen over de kosten en kwaliteit tijdens de levenscyclus van het project.

Tweede AZEB workshop 2: eisen in kaart brengen

Op 18 april 2019 leidde het AZEB-team een workshop met verschillende projectmanagers en experts van beide gemeenten en het Waterschap Rijn & IJssel. Het waterschap is betrokken vanwege een riviertje dat langs het perceel loopt.

servicecentrum Gaxel

 

Doel van deze bijeenkomst was de eerste selectie met eisen te maken die door de gemeenten in de aanbesteding en contractvorming kunnen worden gebruikt. De gemeenten hebben grote ambities met grensoverschrijdende activiteiten en de duurzaamheid. Deze aanpak waarborgt de ontwikkeling van servicecentrum Gaxel én het omliggende gebied.

De aftrap was een uitgebreide presentatie over de AZEB-methode en de 27 stappen. Ook de relevantie voor de gemeenten en beslissingen over aanbesteding en contractvorming kwamen aan bod. Subgroepen werkten aan verschillende thema’s en bedachten een shortlist van eisen die het belangrijkst zijn om aan te pakken. Hiervoor werd alle informatie gebruikt die tot nu toe was verzameld.

routemap AZEB

De 27 stappen methodologie van AZEB.

 

Duidelijkheid over te bereiken prestaties

De groep brainstormde ook over wat de rol van de gemeenten zou kunnen zijn tijdens de verschillende projectfasen van servicecentrum Gaxel. De gecontracteerde projectontwikkelaar moet immers de uiteindelijke doelen daadwerkelijk realiseren, zonder dat hij gedwongen wordt bepaalde beslissingen te nemen en specifieke oplossingen te gebruiken.

Een idee was bijvoorbeeld dat de gemeente het biedingsteam in het aanbestedingsproces kan vragen een visie te presenteren over hoe zij een multidisciplinair team, inclusief de gebruikers, betrekken bij het ontwerpproces. Dit is stap 7 van de AZEB-methode: Create a multi-disciplinary team.

servicecentrum Gaxel

Nog een idee dat naar voren kwam in deze workshop is om een onderdeel aan het contract toe te voegen waarin de gemeenten aangeven hoe zij het definitieve ontwerp van servicecentrum Gaxel op verschillende prestatie-indicatoren zullen beoordelen voordat zij een bouwvergunning zullen afgeven. Daarover gaat stap 3 van de AZEB-methode: Plan validation and verification.

Dat geeft de gecontracteerde ontwikkelaar duidelijkheid over de te bereiken prestaties en over het proces waarmee deze prestatie worden beoordeeld. Er werden nog veel meer ideeën voorgesteld en in de follow-up zullen deze worden beoordeeld, geprioriteerd en geïntegreerd in de aanbesteding en contractvorming.

Beter beslissen over organisatie BENG

In deze tweede workshop werd duidelijk dat er betere beslissingen komen over de organisatie van het project, door aan het begin van het project expliciet te kijken naar alle 27 stappen gedurende de hele levenscyclus van het project.

De AZEB-methodiek structureert deze discussies en de beslissingen die genomen moeten worden. In een volgende update over servicecentrum Gaxel komt aan de orde welke resultaten uit deze workshops in de aanbesteding en contractvorming zijn opgevolgd en hoe de AZEB-methode de creatie van deze BENG betaalbaar faciliteert.

Deel 1 van dit artikel lees je hier.

Over AZEB

DNA is niet alleen deelnemer, maar ook coördinator van het EU-project AZEB: Affordable Zero Energy Buildings. Er werken 8 partijen uit 6 EU-landen aan de methodologie die alle bouwdisciplines voor energieneutraal bouwen integreert, van ontwerpfase tot en met oplevering. Het project loopt tot medio 2020. Kijk voor meer info op www.azeb.eu


NL-DE servicecentrum Gaxel wordt betaalbaar energieneutraal gebouwd

  • 3 mei 2019

De gemeenten Vreden en Winterswijk willen een grensoverschrijdend gebouw ontwikkelen voor mkb-ondernemers. Het Nederlandse AZEB-team zit al vroeg aan tafel want er zijn hoge ambities: kan het energieneutraal? Het klikt tussen de partijen en de ontwikkeling van het zakencentrum wordt één van de voorbeeldstudies van het EU-project. Om de initiatieffase van het servicecentrum Gaxel te ondersteunen met de AZEB-kennis zijn 2 workshops georganiseerd. Dit artikel is deel 1 van een serie van 2.

De belangrijkste focus van de ondersteuning van het EU-project AZEB (Affordable Zero Energy Buildings) is om de gemeenten te helpen bij:

  1. Het maken van een evenwichtig eerste programma van eisen, stap 2 in de AZEB-methodologie: Set balanced requirements
  2. Het bijbehorende validatie en verificatieplan te maken, stap 3: Plan validation and verification
  3. Het opzetten en het uitvoeren van het aanbesteding- en contractproces voor een projectontwikkelaar ten behoeve van de projectrealisatie, stap 6: Decide on project organization.

 

Eerste schets van de locatie en oriëntatie van het gebouw.

Nieuwe methodologie met 27 stappen

De belangrijkste praktische stappen voor een betaalbare BENG zijn in de nieuwe 27 staps methodologie vervat die door AZEB is samengesteld. De eerste twee bijeenkomsten zijn geweest en de waarde van de AZEB-aanpak is in de initiatieffase van het project al voelbaar.

Eerste AZEB workshop: wat heeft de gebruiker nodig?

Op 18 december 2018 stond het perspectief van de gebruiker van servicecentrum Gaxel centraal. Aan deze eerste workshop deed een gevarieerde groep potentiële gebruikers mee om een eerste lijst van belangrijke vereisten en wensen van de gebruiker vast te stellen.

servicecentrum Gaxel

De belangrijkste vraag die we beantwoord wilden hebben was: Wanneer is het project een succes voor de gebruiker? In kleine discussiegroepen beantwoordden de potentiële gebruikers de volgende vragen:

  1. Grensoverschrijdend werken
  • Wat zijn voor jou de belangrijkste kansen om grensoverschrijdend te werken?
  • Hoe kan dit gebouw deze kansen faciliteren?
  • Wat zou dit kunnen betekenen voor het ontwerp van het gebouw en de ruimtes binnen?
  1. Gebruikersscenario’s
  • Beschrijf hoe je werkdagen er ongeveer uitzien: wat doe je in het gebouw, hoeveel en welke mensen zijn erbij betrokken, wat is de ideale route om te komen tot je plek en waar wil je wonen of verblijven?
  • Welke diensten gebruik je?
  • Hoe ziet het gebouw eruit voor medewerkers en voor klanten, zowel van binnen als van buiten?
  • Overweeg scenario’s tijdens (bureau)werk, tijdens pauzes, tijdens een vergadering, et cetera.
  1. De omgeving buiten
  • Wat is belangrijk in de infrastructuur rondom het gebouw?
  • Welke kansen zie je voor de buitenruimte die bij het gebouw hoort?
  • Hoe denk je dat deze buitenruimte waarde kan toevoegen aan het (gebruik van) het gebouw?

Inventarisatie helpt voorbereiden aanbesteding

Uit deze eerste workshop kwam een lijst met een breed scala aan onderwerpen, die de gemeenten in deze fase kunnen helpen bij de voorbereiding van de aanbesteding en het contracteren van een geschikte projectontwikkelaar voor dit project. Later in het project, tijdens de ontwerpfase bijvoorbeeld, kan de gekozen projectontwikkelaar deze lijst gebruiken om verder uit te werken bij het verfijnen van de vereisten voor de ontwerpfase.

servicecentrum Gaxel

‘Wie ruimte huurt moet grensoverschrijdend werken’

Voorbeelden van de onderwerpen die in de workshop zijn genoemd:

  • Wie kantoorruimte in dit gebouw huurt moet voor een groot deel grensoverschrijdende activiteiten hebben
  • Het ontwerp van het gebouw en de bijbehorende infrastructuur moeten passen in het omringende landschap
  • Het ontwerp van het gebouw en zijn ruimtes zowel binnen als buiten moeten spontane bijeenkomsten stimuleren
  • In en rondom het gebouw moeten gemeenschappelijke voorzieningen worden gecreëerd (bijvoorbeeld een receptie, een restaurant en een lounge) om synergie te stimuleren voor de gebruikers
  • Het gebouw moet een informatiepunt bevatten voor specifieke grensoverschrijdende informatie en advies
  • Het gebouw moet goed en gemakkelijk toegankelijk zijn voor mensen met een handicap
  • Het moet open en transparant zijn en daglicht hebben
  • Het klimaat binnen moet comfortabel en gezond zijn (temperatuur, luchtcirculatie, luchtvochtigheid, individuele instellen van parameters)
  • Gebruikte materialen moet uitstoot van giftige stoffen voorkomen

Hoe het verder gaat met servicecentrum Gaxel lees je in deel 2 van dit artikel.

Over AZEB

DNA is niet alleen deelnemer, maar ook coördinator van het EU-project AZEB: Affordable Zero Energy Buildings. Er werken 8 partijen uit 6 EU-landen aan de methodologie die alle bouwdisciplines voor energieneutraal bouwen integreert, van ontwerpfase tot en met oplevering. Het project loopt tot medio 2020. Kijk voor meer info op www.azeb.eu